Reading for Feelings 

written by Carlijn Cober

I have to admit that I rarely read works of literary fiction in order to obtain knowledge about a fictional world, or plot, or historical time period, or even to appreciate the skill that goes into producing a text. Similarly, in the case of theoretical works, I often find that my interpretative work coincides with a desire to experience a sense of connection or kinship. My confession is this: I read for feelings. I want texts to move me, hit a nerve, or touch upon something that makes me feel like myself and, temporarily, not exactly like myself. 

The title of this piece has the same title of my PhD-project: Reading for feelings. This title has a twofold meaning. Firstly, it refers to a method of reading affects and emotions in a text. After reading Toril Moi’s work I feel inclined to say ‘focus’ (perhaps we should settle on the phrase ‘the question of how to?’). Secondly, my title describes the act of reading literature in order to feel. It is these two forms of affective reading experiences I am exploring in the work of Roland Barthes at the moment. Although reading for feelings is intuitive in daily life, difficulties arise once I ask myself: How to? How do you read a text for feelings? 

Affective Ties

In Hooked: On Art and Attachment (2021), Rita Felski writes: “In its most obvious sense, attachment denotes an emotional tie”. These affective ties, she argues: “are often stronger in academia than elsewhere” yet “rarely acknowledged in critical writing”.i I have been working on the French literary theorist Roland Barthes for the last couple of years, and have found that he displays strong affective attachments to literature and theory in his academic writings from the last years of his life. In her chapter for Critique and Postcritique (2017), Namwali Serpell has pointed to Barthes’s development from “a paragon […] of critical distance from the text” towards a scholar “whose personal experiences started to invade his analyses of the text”, thereby offering us a “model for […] phenomenological reading”. Serpell stresses the performativity of Roland Barthes’s use of language, as his work on cliché allows the reader to feel the redundancy of cliché. This notion of performativity draws attention to the effect of the text on its readers. The emotions that the text describes on the one hand and the emotional effects the text has on its readers on the other are intertwined in the case of works such as A Lover’s Discourse and Camera Lucida, due to the fact that the text not only describes emotions, but transacts them. This close connection between textual structures and its effect on readers raises even more questions: How does Barthes manage to make us feel and think, and moreover make us feel and think with him? What are the particular “attachment devices” that encourage readers to relate to these texts emotionally? How can theoretical texts pierce through a distant, rational, symptomatic approach?

Emerging attachment

I will now turn to the late works of Barthes for an emerging theory of literary attachment, before analyzing Camera Lucida as a case study. It is particularly in these late works, written after the death of his mother, that he explored a style of writing that could reinvigorate personal, affective experiences as a source of theoretical knowledge.ii In the midst of his bereavement process, he realizes that emotion pervades both everyday experience and artistic experience. He says: “like love, mourning affects the world” – echoing Sartre’s theory of the emotions.iii I want to argue that Barthes’s affective state of mourning had far-reaching theoretical and methodological consequences, as it set him on a path to take affect as the heart of his approach. 

In his Mourning Diary he observes that that to him, literature is an emotional catalyst, and as a locus of identification. He writes: 

Which is what literature is: that I cannot read without painwithout choking on truth, everything Proust writes in his letters about sickness, courage, the death of his mother, his suffering, etc..iv

“For me, at this point in my life (when maman is dead) I was recognized (by books).”v

Frustrated by his experience of “hard-heartedness” while grieving, he turns to reading Proust as a “tutor-text”, asking Proust “How to love?”.vi His engagement with Proust in Mourning Diary attests to a readerly attachment that is not concerned with aesthetics or hermeneutics, but with an affective-didactic dimension, as Lucy O’Meara has also described in her book on Barthes’s teaching practices at the Collège de France.vii This affective experience leads him to theorize that this is the function of the Novel, as he notes in one of his lectures months later: “Novel: a means of combating the hardness of heart, acedy. This last figure of ‘acedia’ is interesting here, deriving from the Greek ἀκηδία: lack of careviii Exploring his affective reading experience further, he argues that in novels “there are zones of love that magnetize” – perhaps Barthes also described an attachment device here in articulating how certain parts of the text drew him closer.ix

Pathetic Criticism

Ultimately for Barthes, what was at stake in his later works was the language of critique, which he aimed to change radically by countering what he referred to as the hardness of scientific language with, I quote: “emotion, sensitivity, generosity, ‘heart’”.x In his lecture notes on Proust and Joyce from March 10, 1979, Barthes briefly sketches the possibility of a type of literary criticism that would analyze texts for their ‘pathos’ or emotional impact, which he proposes to name, tongue-in-cheek: “Pathetic-criticism”, or “critique pathétique”.xi I will read the entire fragment for you here:

First, this: it wouldn’t be impossible to theorize a reading—and therefore an analysis, a method, a mode of criticism—that would be concerned with or start out from the moments of a work: powerful moments, moments of truth or, if the word doesn’t frighten us, moments of pathos. […]

→ Pathetic criticism: rather than logical units (structural analysis), would start out from affective elements → one could go so far as to judge the values (the value) of a work on the basis of the power of its moments—or of a moment. […]

For me, I know that there are pathetic elements in Monte Cristo from which I could reconstruct the whole work (I’ve thought of doing a course on that novel) → Presuming we’d be willing to devalue the work, to not respect the Whole, to do away with parts of that work, to ruin it → in order to make it live.xii

Barthes’s suggestion is to re-construct the text based on moments of affective force – moments that bring me to tears, that “I cannot read without pain, without choking on truth”. What we see here is that an affective, personal experience is mobilized as a theoretical intervention, similar to how contemporary scholars within queer studies, affect studies, and not to forget postcritique have done these last couple of years. From the method Barthes sketches here and that I would like to develop further, the intervention is also methodological: to conjoin theory and affect, method and feeling from the framework of postcritique. 

How to?

The question, still, is how to read a text for emotion? Here Felski’s Hooked offers one of the most concrete answers to the question of how to do research into literature and feeling, when she suggests that a postcritical interpretation could examine three possible lines of inquiry: 1) Representations of affect (“emotional states of characters, how musical lyrics conveys melancholy, how a painting captures intimacy); 2) solicitations of affect (how an artwork encourages certain kinds of emotional response); 3) how we feel towards works of art–specifically those we care for, as distinct from those that irritate us, bore us, leave us cold.xiii

I decided to take these three questions as the structural grid for my investigation into emotion, using them as a model in reading Barthes’s final published work: Camera Lucida (1980). In what follows, I will take you through my version of reading for feelings based on Felski’s suggestions in Hooked, starting with a personal reading of how I feel towards this work of art and working my way up to the narrative devices that solicit this response.

Reading for Feelings

It took a while for me to come to care for this book. Somehow it is only now, while dealing with a loss of my own, that I feel the emotional pull that other scholars and readers have noted for years.xiv The first thing I notice this time is that the text feels personal. There is something in this text that reaches out to me like a punctum, and invites me to feel alongwith this melancholic, grieving figure.xv This time, the text has attached itself to me before I grew attached to it. Reading Camera Lucida feels like a child has clung to my leg, pleads with me not to leave, immobilizes me with its weight. It has an arresting quality, as though it is asking me to stop whatever intellectual work I am doing and to mother it, care for it. As with the punctum, it has reached out to me, and I am made defenseless.  

Arguably, the text feels personal because it depicts exceptionally private feelings. Barthes’s book on photography is simply saturated with grief. Written just after his mother’s death on October 27th, 1977, Camera Lucida is as much an investigation into photography as it a reflection on what film theoretician Eugenie Brinkema has described as “the peculiar unending pain of loss”.xvi But the way it depicts this grief is subtle, it is scattered through the book (like ashes) through references to loneliness, sadness, nostalgia, the “funereal” quality of photograph, the conclusion that the essence of Photography is “that-has-been”, and by the desire to make his mother feel present again by shuffling through photographs, trying to recognize her ‘true’ likeness.xvii

I try to find out how it has this effect on me, and find three textual mechanisms that solicit this effect: the rhetorical figure of the noema (a rhetorical figure), affective citation (an intertextual device), and lastly what I would like to call the affective structure (a narratological feature) of the text. Given the time, I will only describe this last figure of affective structure. By affective structure, I mean that the structural properties of the text carry an emotional quality that is able to affect its reader. In the case of Camera Lucida, the text consists of 48 interlocking notes that range from 1 to 4 pages in length. It is not a linear, progressive literary work. Instead, every chapter feels like a re-visitation, like a musical piece is moves along variations on a theme. It is precisely in this structure of the text that I see a parallel with how the experience of mourning is structured, namely as the reliving of a particular moment of loss, replaying the difficult moments over and over again, ‘ruminating’ on shared experiences. At the core, this is a narratological approach into affect, but theoretically informed by trauma and memory studies, illness narratives, narrative medicine and romance studies This affective structure might explain why readers feel they are made part of this grieving figure’s mourning process, as they too are caught in a textual structure of mourning work – revisiting the same painful idea over and over again (“the photograph as that-has-been”), and dwelling on mortality (“my own future death”).

Productive misattachment

Now I want to take a step back from reading for feelings as an academic practice and look at how this type of “pathetic criticism” is already being practiced in everyday life. Needless to say, the practice of reading for feelings is not contained to a scholarly model. Perhaps it even edges closer to ordinary reading practices, the types of reading we do for the love of stories, not theories. One of the forms this reading mode can take is shown by Barthes-translator Kate Briggs (also this year’s recipient of the Windham-Campbell prize), who has tried out Barthes’s pathetic criticism as a method for her creative writing students. The result of the exercise is a reconstruction of Alexandre Dumas’s The Count of Monte Cristo based on “a transcription of [22] readers [ranging from age 16 to 82] who spoke about the moments that solicited an affective response. Moments when readers smiled, cried, sighed or held their breath, had to look up from the text, re-read, found beauty. Together these fragments create “a map of the zones of affective intensity in the novel.xviii She referred to this as “a process of productive misattachment”, since, she argues: “You have made [the text] address you. And now you love it because it addresses you, because it reads as if it had always been written for you.”.xix It is an act of “loving someone’s work so hard that it is altered in the process”.xx

Pulse points

Another form of pathetic criticism can be found in the practice of Shared Reading, specifically in the principles of The Reader in Liverpool. Their mode of reading focuses on the “pulse points” of literary texts, which they define as moments that make your heartbeat shift. They can be: “words, phrases or moments in the text that provoke a strong response, challenge an assumption or shift your thinking”.xxi They argue that it is by holding these moments of emotional force open for personal connections that reading creates what they refer to as ‘liveness’, and texts begin to take on personal meaning for the individual.xxii A similar sense of ‘liveness’ is described in Rita Charon’s The Principles of Narrative Medicine, when she argues that close reading “revolutionizes the reader’s position in life from being an onlooker […] to becoming a daring participant in the emergence of reality.”xxiii

Concluding

The common factor between all of these approaches is that the emotional engagement with literature forges strong personal connections to literary works. The main affordance of this reading mode that can be identified from these examples is that is sheds light on how the novel affects contemporary readers, and generates a mode of criticism that explores the value of a text through its ability to affect contemporary readers. Relating to a text on a personal level, through deeply felt affective experiences, gives rise to the possibility to read beyond social, temporal, political, racial, class and gender differences. Concluding, reading for feelings opens up to literary criticism as an attached, affective practice. 



i Felski (2021): 28. 

ii Polanyi (1962): 16. 

iii Barthes (2012): 126. 

iv Barthes (2012): 177.

v Barthes (2012):133. Similarly in The Pleasure of the Text, he describes that “The text chooses me, by a whole disposition of invisible screens, selective baffles: vocabulary, references, readability, etc.; and lost in the midst of a text (not behind it, like a deus ex machina) there is always the other, the author.” Barthes (1975): 27. 

vi Roland Barthes (2012): 178. 

vii O’Meara (2012): 74.

viii Barthes (2011): 14. 

ix Barthes (2011): 14. 

x Barthes (2011): 163. 

xi Barthes (2011): 63.

xii Barthes (2011): 108

xiii Felski (2021): 29. 

xiv Elkins (2007): 23-24.  

xv Elkins (2007): 23. I am inclined to call him Barthes, but it would be safer to say ‘Barthes’, in line with the discussions on whether or not to trust the authenticity of the narrating ‘I’ in Camera Lucida. At the same time, since I am dealing with ‘the personal’ as a concept, it feels mistrusting and suspicious to separate ‘Barthes’ from Barthes – especially given his suggestion that the subject of writing arises especially in écriture, which would tighten the bonds between the voice that arises from this text and the subject I identify as Barthes. I also have to add that during my reading, I proceed ‘as if’ I am unhindered by any theoretical knowledge about the death of the author. While reading, this ‘I’ who speaks to me emerges as Barthes. It is the only Barthes or ‘Barthes’ I know.

xvi Brinkema (2014): 76. 

xvii Barthes (2000): 5-23. 

xviii Briggs (2015): 126. 

xix Briggs (2015): 126. 

xx Briggs (2015): 118. 

xxi Read to lead handbook, p.22. 

xxii Read to lead handbook, p.22, 36.  

xxiii Charon (2016): 166. 

Works Cited

Barthes, R. (2000) Camera Lucida: Notes on Photography. London: Vintage Books.

Barthes, R. (2011) The Preparation of the Novel: Lecture Courses and Course Notes at the   

Collège de France, 1978-79 and 1979-1980. New York: Columbia University Press.

Barthes, R. (2012) Mourning Diary. New York: Hill and Wang.

Barthes, R. (2018) A Lover’s Discourse: Fragments. London: Vintage Books. 

Briggs, K. (2015) ‘Practising with Roland Barthes’, in: L’esprit créateur, 55(4), pp.118-130. 

Brinkema, E. (2014) The forms of the affects. Durham: Duke University Press.

Charon, R. et al (2016) The Principles and Practice of Narrative Medicine. Oxford: Oxford 

University Press. 

Elkins, J. (2007) ‘Camera Dolorosa’, in: History of Photography, 31(1), pp.22-30. 

Felski, R. (2021) Hooked: Art and Attachment. Chicago: University of Chicago Press.

O’Meara, L. (2012) Barthes at the Collège de France. Liverpool: Liverpool University Press.

Polanyi, M. (1962) Personal Knowledge: Towards a Post-critical Philosophy. Chicago: 

University of Chicago Press. 

De Macht van Streuvels

Door Christophe Van Eecke

[Een iets langere versie van dit essay verscheen op Mappalibri, september 2021]

Honderdvijftig jaar Stijn Streuvels wordt door uitgeverij Lannoo gevierd met een (in het huidige ontletterde tijdperk beslist) gedurfde heruitgave van vijf kardinale romans van de grootste Vlaamse auteur van de vorige eeuw: Langs de wegen (1902), De Vlaschaard (1907), De blijde dag (1909), Het leven en de dood in de ast (1926) en De teleurgang van de Waterhoek (1927, herwerkt 1939), in moderne spelling maar met compromisloos behoud van Streuvels’ innovatieve taaleigen dat in vele honderden woordverklaringen op een vlotte manier wordt ontsloten. Wij lazen twee van deze edities, Langs de wegen en De teleurgang van de Waterhoek, en stellen vast dat Streuvels vandaag nog even radicaal, overweldigend en eigentijds is als meer dan een eeuw geleden.

Streuvels is een universeel auteur. Hij schrijft over kleine, alledaagse mensen in de klei van de Vlaamse polders, maar hij doet dat met de allure van een mythologie, waarin het hier-en-nu van hard labeur en de concrete plaatsing in herkenbare Vlaamse landschappen de mythologische en universele tendensen perfect in balans houden. Net zoals men dat ook vindt bij de Russische meesters of een Faulkner of Thomas Hardy, die uiteindelijk ook streekgebonden verhalen met universele allure schreven, en net zoals Hamlet zich afspeelt in Denemarken en de Decamerone in Firenze, en niets van dat alles in Abstract Universeel Nergensland, zo is het Vlaamse landschap voor Streuvels het decor voor wereldliteratuur. Binnen concrete Vlaamse situaties schept Streuvels immers een machtig panorama van de menselijke conditie, waarbij hij de grootste complexiteit aan emoties en motivaties, vaak geworteld in atavistische aandriften die onder het dunne laagje menselijke beschaving loeren, in de harten en geesten van gewone mensen legt, en daarmee benadrukt dat de grootsheid van de menselijke tragedie geen correlatie heeft met de sociale positie die men inneemt of de plaats waar men toevallig is geboren. Het menselijke is universeel en men vindt het aan het hof zowel als in de hofstee.

Donkere regenboog

Dat panorama wordt bijna letterlijk uitgespannen in Langs de wegen. Het boek heeft een misleidende titel: het doet vermoeden dat men een reeks schetsen van het Vlaamse dorps- en landleven kan verwachten. Niets is minder waar: de titel verwijst naar de levensweg, en in deze buitengewoon meeslepende roman, die als in één geut op het blad lijkt te zijn gelopen, vertelt Streuvels het verhaal van Jan Vindeveughel, die als paardenknecht op de boerderij van boer Hoste werkt wanneer hem het bericht bereikt dat zijn vader is overleden. Hij keert naar huis terug om zijn erfenis te ontvangen, en dan blijkt dat hem de lege huls van de ouderlijke boerderij is nagelaten. Hij besluit het land te beginnen boeren, huwt met buurvrouw Vina, en krijgt met haar verschillende kinderen.

Jans leven wordt echter overschaduwd door het noodlot: het gezinsleven, en met name de kinderen, ontwikkelen zich tot een last, en stap voor stap, met onafwendbare fataliteit, verliest Jan alles wat hij ooit had. Hij vervloekt de dag dat hij bij boer Hoste vertrok en ploetert machteloos voort in een leven dat zich, met bittere spot, steeds verder verwijdert van de goede dagen die ooit zijn jeugd kenmerkten. Langs de wegen ziet het leven als een tocht in een bootje dat van de oever wordt afgeduwd, zonder mogelijkheid tot navigatie, en dat steeds verder afdrijft, weg van de veilige oever en dieper in de woestijn van een blinde open zee waar langs alle kanten slechts leegte is. Het is een wereld zonder asiel, zonder beschutting, zonder luwte.

De stroom van de roman, die niet in hoofdstukken is opgedeeld en zich dus als een onverstoord gestaag en met fatalistische beslistheid voortstuwende rivier ontwikkelt, brengt Jan en de lezer van een relatief idyllische jeugd als paardenknecht naar een abjecte oude dag waarin Jan, verarmd en vervuild, in een hol onder de grond woont. Bijzonder hard zijn de passages waarin zijn volwassen zonen van seizoensarbeid in Frankrijk terugkeren en brutaal de spot drijven met hun bijna volledig blinde vader. Met zijn laatste krachten keert Jan daarna terug naar de boerderij van boer Hoste, om te moeten vaststellen dat de tijd ook daar niet is blijven stilstaan en dat de mooie dagen van zijn jeugd voorgoed verdwenen zijn.

Langs de wegen is een donkere en bittere roman. Toch is het ook een opwindende en meeslepende leeservaring. De lezer leeft intens mee met Jan, die stoïcijns slag na slag incasseert. Bovendien zal de aandachtige lezer ook een allegorische laag in de vertelling vaststellen. De universaliteit van het verhaal wordt benadrukt door de manier waarop de narratieve boog van Jans leven als het ware in het ijle hangt. De roman begint niet met de geboorte van Jan maar start met een beeld van Jan die ontwaakt op de hoeve van Hoste en naar het veld trekt om te werken. De roman eindigt ook niet met Jans dood maar met het beeld van de oude en versleten Jan die zich, opnieuw op de hoeve van Hoste, te slapen legt – ongetwijfeld om daar te sterven, al zegt Streuvels dat niet expliciet. De twee absolute ankerpunten van geboorte en dood zijn de lezer onthouden, maar worden vervangen door een ontwaken en een inslapen die een symbolisch begin en einde vormen. Hierdoor krijgt de narratieve spanningsboog van de roman een emblematisch karakter, als een volle regenboog waarvan de twee voeten in het niets vervliegen, alsof ze roerloos in de lucht hangt, zonder verankering.

Deze ingreep geeft een tijdeloze allegorische lading aan het verhaal, dat nooit minder dan radicaal concreet is maar toch tegelijk ook een rauwe wanhoopskreet is over de futiliteit van het menselijk bestaan in gevecht, niet met nachtegalen, maar met de brutaliteit van het leven op een meedogenloze planeet, omgeven door veelal harde mensen in een goddeloos universum. Langs de wegen is niets indien niet Nietzscheaans in het donkere visioen dat de auteur met keiharde literaire helderheid oproept.

De Ingenieur en de Helleveeg

De Teleurgang van de Waterhoek speelt zich af op de grens tussen Oost- en West-Vlaanderen. Daar ligt, langs de oevers van de zich in kronkels om zichzelf wentelende Schelde, het vergeten gehucht de Waterhoek, waar de mensen sinds generaties op zichzelf leven in een samengehokt cluster van huizen waarbinnen een kleine groep families zich in langdurige inteelt diepe wortels in de bodem hebben gegraven. Zoals Streuvels het in het eerste hoofdstuk schildert, voltrekt het leven in de Waterhoek zich als in een doek van Bruegel, met dezelfde soort karakterkoppen in de hoofdrol. De leider van deze kleine gemeenschap is Broeke, biologische stamvader van zowat de helft van alle inwoners.

De moderniteit komt onuitgenodigd aankloppen wanneer de kleine luiden van de Waterhoek het bericht ter ore komt dat ter hoogte van het gehucht een brug over de Schelde zal worden gebouwd en dat de helft van de Waterhoek zal worden onteigend om een nieuwe steenweg aan te leggen. Daarmee begint een gevecht op leven en dood tegen de verandering, waarbij het oeroude gehucht brutaal in de twintigste eeuw wordt gerukt en Broeke alles in het werk stelt om de bouw van de brug te saboteren. Een tweede stoorfactor is de onverwachte terugkeer naar de Waterhoek van Mira, een buitenechtelijke kleindochter van Broeke die al snel alle mannen en jongens rond haar vinger windt, en niet in het minst de jonge ingenieur Maurice, die op de bouw van de brug moet toezien maar zich tot ontsteltenis van zowel zijn mentor-professor als zijn moeder in zijn ongeluk stort door een huwelijk te willen aangaan met de boerse helleveeg Mira die, althans volgens Broeke, het kwaad in haar lijf draagt.

Het contrast tussen de oude en de nieuwe wereld wordt door Streuvels prachtig scherp gesteld in dit ongerijmde paar: Maurice, een jonge ingenieur met stadse manieren die in de zomp van de weilanden hopeloos verliefd wordt op Mira, die als een wulpse deerne door het landschap danst en met de allure van een femme fatale mannen vreet. Met grote psychologische precisie schetst Streuvels hoe Maurice heen en weer wordt geslingerd tussen zijn verlangen naar Mira en een bijna perverse onderdanigheid tegenover zijn engelachtig heilige maar dominante moeder, die trouwens als een onzichtbare schikgodin op de achtergrond blijft en via manipulatieve missives de gebeurtenissen probeert te sturen.

De door Streuvels met lyrische directheid beschreven vrijerijen van Maurice en Mira behoren tot de opzienbarende passages waar katholiek Vlaanderen zich indertijd in verslikte en die de roman een schandaalreputatie gaven, net als de passages waarin Streuvels in weinig bedekte termen suggereert dat de fatsoenlijke burgerjongen Maurice zich op zijn hotelkamertje aan ontredderde masturbatie te buiten gaat terwijl hij de film van zijn ontmoetingen met Mira voor zijn geestesoog afspeelt. Het gebruik van herinneringen, dromen en andere mentale beelden geeft het boek trouwens een zeer filmisch karakter, net als de levendige vleselijke poëzie waarmee de besmuikte pastorale idylle van ongelijke liefde in de polders wordt opgeroepen. Die intense visuele kwaliteit van Streuvels’ proza geeft het gevecht van Maurice tegen de demonen van de lust de directheid van een koortsdroom.

Duivelswerk

Streuvels tekent in deze roman echter vooral een episch gevecht tegen de demonen van de modernisering, die onder meer wordt gesymboliseerd door het rechttrekken van de kronkelende loop van de rivier en het oprichten van de pijlers waarop de brug zal komen te rusten. Naarmate de veranderingen een fataler en onafwendbaarder karakter aannemen veranderen ook de verhoudingen binnen de gemeenschap. Broeke blijft tot op het laatst hopen dat de hele santekraam van de brug in gruzelementen in elkaar zal stuiken en verdwijnen in het slijk van de polder terwijl andere bewoners mogelijkheden zien om voordeel te halen uit de nieuwe woningen die zullen worden gebouwd op de onteigende gronden. Achterbaksheid, kuiperijen, maar ook moord en doodslag ontwrichten het leven in de Waterhoek.

Dat alles wordt met instemming geobserveerd en niet zelden tersluiks georkestreerd door binnenvetter Broeke, die gedurende de hele roman blijft vasthouden aan zijn taak om mensen met een pont de Schelde over te brengen, bijna als een eigentijdse Charon die dode zielen over de Styx voert. Aan het eind van de roman keert hij, alleen en verlaten als veerman op zijn pont, de stoet de rug toe die bij de feestelijke opening over de brug trekt. En blijft hij hopen op het ultieme cataclysme dat dit duivelswerk van het aardvlak zal vegen. Maurice zijn inmiddels de schellen van de ogen gevallen: zijn weerspannige jonge bruid wordt voor heropvoeding naar zijn moeder gestuurd terwijl hij zelf naar Congo vertrekt om daar een nieuw leven op te bouwen op een plaats waar de schandvlek van zijn onzuivere huwelijk hem niet kan achtervolgen.

Alles samen leggen deze elementen een archetypische polariteit in de roman: het mannelijke en het vrouwelijke principe staan tegenover elkaar, niet alleen door de overbeschaafde hitsige melkmuil Maurice hulpeloos in de klauwen van de wellustige Mira te laten vallen, maar ook door de onhandige en brute patriarchale manipulaties van Broeke in de polder te contrasteren met de subtielere machinaties van de grootsteedse moeder die haar matriarchale invloed via erfrecht en sociale contacten laat gelden. Dat betekent trouwens ook dat de symbolisch mannelijke en vrouwelijke kwaliteiten in gradaties over personages van beide geslachten zijn verdeeld. De moeder van Maurice is een vrouw die de moderniteit en rationele manipulatie vertegenwoordigt (het Apollinische in Nietzscheaanse termen). Maurice is daarentegen net zwak door zijn beschaving en zijn seksuele hulpeloosheid. Mira domineert door haar seksualiteit maar symboliseert het ontembare kwaad (het Dionysische in Nietzscheaanse termen). Broeke vertegenwoordigt de archaïsche patriarchale orde, maar blijft uiteindelijk verweesd en verslagen achter, vechtend tegen windmolens.

De constructie van de brug is het embleem van deze strijd. Van de moeizame worsteling om de eerste pijler te laten oprijzen uit het slijk van de Schelde tot de uiteindelijke feestelijke opening van de brug zien we de langzame triomf van de moderne beschaving (het Apollinische, rationele, mannelijke principe) over het lage land (het Dionysische, ongetemd wellustige, vrouwelijke principe). Op die manier worden de Waterhoek en haar omliggende landen een theatrum mundi waarop de hoofdfiguren hun emblematische rol spelen: een allegorische representatie van universele menselijke tragiek – een procedure die Streuvels trouwens ook in Het leven en de dood in de ast zou gebruiken.

Universele adem

Net als Langs de wegen is De teleurgang een boek dat de lezer naar adem doet happen. Streuvels lezen is als ondergedompeld worden in een oceaan: zijn machtige vertelkunst slokt je op en neemt al je zintuigen in beslag, in die mate dat het lezen staken voelt als het ontwaken uit een trance. Indien hij niet had geschreven in een taal die op het wereldwijde literaire forum als weinig meer dan provinciaal mag gelden, was Streuvels ongetwijfeld brede roem ten deel gevallen. Wie naar parallellen zoekt in de internationale literatuur komt dan ook niet zozeer uit bij andere auteurs van het landleven, maar bij de modernistische meester D.H. Lawrence.

Wat Streuvels en Lawrence delen is de mythologische adem waarmee ze hun concrete en eigentijdse verhalen tot leven brengen. Ook Lawrence situeerde zijn romans in reële landschappen die hij persoonlijk goed kende. In edities van zijn werk worden zelfs kaartjes bijgeleverd waarop de literaire wereld die hij schiep over de concrete dorpen, landhuizen en steenkoolmijnen heen wordt gelegd om te illustreren hoe dicht alles bij de werkelijkheid staat. Maar door de kracht van zijn visie en de eigen manier waarop hij zijn taal in nieuwe bochten wrocht, maar toch te allen tijde eminent leesbaar en meeslepend bleef, wist Lawrence een literatuur te scheppen die zowel literair als filosofisch (en in zijn geval met name in relatie tot de menselijke seksualiteit) nieuwe inzichten blootlegde.

Streuvels doet iets zeer gelijkaardigs: de Vlaamse polders die hij kende en waarin hij leefde waren een decor waarbinnen hij de universele en tijdeloze slag om het bestaan tekende, in grote meesterlijke halen en met een viriele directheid en kracht (iets wat hij met Lawrence deelt). Zowel Streuvels als Lawrence (maar ook Faulkner, en Twain, en de grote Russen, en zowat alle klassieke moderne auteurs) zijn streekauteurs. Wat hun romans onderscheidt van de streekroman (als genre) is de filosofische reikwijdte van wat ze vertellen, en uiteraard ook de weergaloze taalkracht waarmee ze hun panorama’s te boek stellen.

Streuvels’ vertelkracht is zonder maat. Zijn figuren springen levend van het blad. Zijn Mira dartelt met helse schelheid door de kamer terwijl je leest. Het zweet op het lijf van de jonge Jan Vindeveughel kun je ruiken en proeven. De ruggengraat van Maurice smelt in je hand bij elke blik van zijn muze. En op elke bladzijde, in elke fatale ontwikkeling van het schouwtoneel van het leven die hij voor je geestesoog tovert, confronteert Streuvels je met je eigen menselijkheid, en met de vraag hoe het voelt om hier en nu, in de klei van dit lijf in dit land, in dit huis, en met deze kaarten die het lot je heeft toebedeeld, je eigen weg van de wieg naar het graf te stampen, in volle wetenschap dat het maar een keer kan, dat er daarna niets meer is, en dat het kort, heel kort duurt, en verdomd veel pijn kan doen, maar toch tegelijk een weidse duik in de wereld is, en dat het kan schetteren van schoonheid in de zon. Dat is wat literatuur doet. En daarom moeten we Streuvels lezen.

Shot on iPhone: Apple’s World Picture

By Niels Niessen

The following text is the introduction to a longer essay published in Advertising & Society Quarterly (2021). The full text can be read here.

On January 9, 2007, at the Macworld Expo in San Francisco, Apple co-founder and CEO Steve Jobs launched the iPhone. In fact, Jobs started his presentation by announcing three revolutionary new products: “an iPod with touch controls, a revolutionary mobile phone, and an Internet communicator. … So three things … Are you getting it?” The crowd is getting it. “This is one device, today Apple is going to reinvent the phone” (Figure 1). Jobs then continued to demonstrate the iPhone in his signature style, mindfully switching from a Beatles song to Bob Dylan, from a phone call to the photo album, and from a sunny weather forecast to an equally sunny outlook on Apple’s stock. One thing Jobs only mentioned in passing is that the iPhone is also a camera, albeit initially only with two megapixels (MP), and without flash or auto-focus. Almost a decade later that camera became one of the main vehicles driving Apple’s brand identity.

Still from the 2007 keynote event at which Steve Jobs launched the iPhone.

Apple’s advertising of its phone-as-camera, and more generally Apple’s promotion of its brand through photos and videos shot on its devices, took flight with its World Gallery campaign (Figure 2). The campaign was launched in 2015 as part of the marketing of the iPhone 6, by now with an 8MP camera, true tone flash, and phase detection autofocus. For a period of two years, the World Gallery displayed photos shot by iPhone users on billboard ads in urban centers across the globe. The campaign further included print ads, short videos shot by users, and the 2016 TV commercial “Onions,” in which a girl rises to fame thanks to her iPhone. The World Gallery campaign was produced by TBWA\Media Arts Lab, which since 2006 has been Apple’s bespoke creative agency. In 2015, at the Cannes Grand Prix festival for advertising, the campaign won a Golden Lion in the outdoor category, as the jury considered Apple’s campaign a “game changer.”

Apple’s 2015 World Gallery campaign

This essay takes the Shot on iPhone campaign as a lens onto Apple’s new American Dream, designed in Silicon Valley and manufactured in China, under terrible working conditions. The essay asks: What do the images featured in the World Gallery have in common, other than the camera on which they were shot? And what inspiration did Jobs take from Edwin Land, the co-founder of the Polaroid Corporation and the inventor of in-camera instant photography? Taking the World Gallery as its focal point, the essay demonstrates that advertising has always been integral to Apple’s business operations.

The World Gallery is a fascinating campaign. The campaign is modern and postmodern at once, in that it attaches a material product (the iPhone) to an immaterial world view (Apple’s brand image) expressed through images made by means of that product (the iPhone camera) but in such a way that the product’s materiality is effaced (the iDream). And the campaign is analog and digital at once: smartphone photography printed in magazines and on billboards. In a social media era of viral and targeted advertising, in which “messages sent to large groups of people in one swoop” are no longer considered cost effective, Apple advertises with a good old one-message-fits-the-globe strategy.

Don Draper in Mad Men (AMC): “Advertising is based on one thing: happiness.”

On that campaign’s modern side, we have traditional billboards that reassure people that whatever they’re doing, it’s ok, you are ok—to paraphrase fictional advertising genius Don Draper in television show Mad Men’s pilot episode “Smoke Gets in Your Eyes” (in which Don explains the principles of the 1960s American Dream industry, Figure 3). Advertising, as Welsh social and cultural critic Raymond Williams wrote, is “the official art of modern capitalist society.” In his 1980 essay “Advertising: The Magic System” Williams argues that modern advertising works like magic. By this he means that advertising spins a web of associations around a commodity while obscuring the material reality in which that commodity is produced and consumed. That magical smoke screen is also at work in the World Gallery. The campaign manages to obscure the iPhone’s material reality to the point no iPhone is actually seen in the campaign, and only the iPhone’s feelremains (Figure 4).

Apple’s World Gallery

At the same time, and on the campaign’s postmodern side, the iPhone’s absent presence expresses Apple’s design philosophy. According to this philosophy, technology becomes intuitive to the point it self-effaces in people’s use of it. In this respect, the iPhone is present in every picture, in the crisp aesthetics that carry the “hyperrealism” of advertising photography to the digital age. In his 1991 book Postmodernism, or, The Cultural Logic of Late Capitalism, Fredric Jameson refers to postmodernism as an “age that has forgotten how to think historically.” Apple’s world picture, its belief in a world made better by design, is the epitome of this postmodern logic detached from historical materiality. The iPhone is designed to be a weightless technology that intuitively yields to the eternal present of digital media streams. The material reality magically veiled in this timeless flow is a capitalist reality, in which on the production side the earth is mined and labor exploited. Meanwhile, on the side of consumption, the iPhone facilitates the control capitalism of data-mining platforms like Google and Facebook, whose digital infrastructures interpellate—i.e., at once address and create—the smartphone user as a dividual. This dividual is what becomes of the individual under control capitalism and its datafying logic: a posthuman subject who is scattered and shattered to the point they’re no longer in-dividual, undivided. The material reality of that scattered dividual contrasts sharply with Apple’s world picture, at once romantic and digital in its aesthetic, of technology as second nature (Figure 5).

Apple’s World Gallery

The essay has six sections. Section one analyzes the World Gallery. Section two situates the World Gallery within Apple’s advertising philosophy from the late 1970s to the 2020s. Section three argues that Apple’s advertising strategy over the years has become integral to its product design. Section four juxtaposes Apple’s new American Dream to the material reality of digital era capitalism. Section five imagines how people in, say, 125 years from now will look back on the launch of the iPhone. Section six is about apples. Throughout, moreover, the essay is a visual essay that captures Apple’s world image, the feel of its phone—with, in conclusion, a personal touch that I shot on my own iPhone.

For the full essay follow this link.

Niels Niessen is a Researcher in Arts and Culture Studies where he works on the research project Platform Discourses: A Critical Humanities Approach to Tech Companies

The World Under Lockdown: Empty Spaces in the Photographs of the COVID-19 Pandemic

Written by Airin Rezazadeh Farahmand

Before 2020, we probably needed to rely on science-fiction movies and dystopian novels to imagine a global pandemic. By now, however, we are all well aware of what a world stricken by an infectious disease looks like. In late 2019, a number of pneumonia cases of unknown etiology were reported to the World Health Organization by Chinese authorities. Soon after, it was discovered that the cases were caused by a new virus (now familiar to all of us by the name COVID-19) that apparently has succeeded in crossing the species barriers. The anxieties over the rapid spread of this new virus was well reflected in the title of CNN’s report, published on 7 January 2020: “A mysterious virus is making China (and the rest of Asia) nervous. It’s not SARS, so what is it?”. This new virus was not nerve-wracking only for Asia. Proven to be highly contagious, it quickly turned into a global concern.  In the space of a few months, the virus caused a global pandemic, which is still on-going as I’m writing these lines today. 

Although the outbreak evoked different responses in different countries, the common reaction was the emergence of new norms and regulations. Handshaking was considered too dangerous. Face masks and gloves became part of daily outfits. Access to public spaces was limited and large gatherings were prohibited. The outbreak not only heralded fundamental changes in the ways people used to live and interact with each other but also changed the meaning of social spaces drastically. With people being advised to stay at home, work remotely and avoid unnecessary commuting, internet communication replaced face-to-face interaction. The ramifications of living in this new world, highly reliant on virtual spaces, were reflected in a number of cultural practices including photography. Photos capturing empty public spaces as the result of the imposed lockdowns proliferated social media soon after the start of the outbreak.  The photos of these emptied out spaces became an effective way of documenting the visual impact of the pandemic on our daily lives.  Like most crises captured in modern times, the camera not only became a tool of documentation, providing factual accounts of what was going on in the world, but also shaped a visual narrative through which the pandemic was framed. 

It is important to note that emptiness should not be taken at its face value, as it is never devoid of cultural and social significance. Courtney J. Campbell,  Allegra Giovine and Jennifer Keating, for instance, in their book Empty Spaces: perspectives on emptiness in modern history, show how emptiness is not merely an indicator of the absence of the usual content of life, but rather  a sign of disruption in more abstract qualities that are deeply implicated in our economic, political and social systems (5). Similarly, by depicting cities without human subjects and deprived of their social function, the photos of empty public spaces reflect on our anxieties of living in a highly globalized world, where the likelihood of a biological disaster threatening our very existence as human species seems more real than ever. These anxieties are not a new phenomenon. In fact, they have been repeatedly depicted in fiction, most notably in post-apocalyptic and dystopian movies. Therefore, it doesn’t come as a surprise that the images of empty spaces depicting the recent pandemic bear strong resemblance to the already-existing ones in popular culture. The iconic opening sequence of Francis Lawrence’s 2007 movie I am Legend starts with an aerial shot of New York City that is peculiarly vacant. The protagonist journeys through the deserted streets of the city which have clearly fallen into decay and have been taken over by nature. Similarly, Steven Soderbergh’s Contagion (2011), uses the same strategy to show how the spread of the virus has disrupted normal daily life. In shots that interestingly share a great deal of similarity to the photos depicting the recent pandemic, we see empty gyms, conference rooms, churches and stations indicating the interruption of the normal flow of everyday life.

In his analysis of the American zombie series The Walking Dead (AMC, 2010–) and the British production Survivors (BBC, 2008–10), Martin Walter explains that emptiness in these types of movies is used as a way of commenting on the structures of our contemporary capitalist society.  According to Walter, the familiarity of these spaces raises critical questions about the efficiency of the previous order which has clearly failed. As he puts it, “the repeated motif of journeying through empty landscapes conveys ideological viewpoints on capitalist spaces. These spaces increasingly address both a ‘perturbed familiarity’ and discourses of global (in)security” (134). Therefore, emptiness in these movies raises critical concerns about the reliability of the capitalist system that has left us vulnerable to threats such as a global pandemic. Similarly, Dora Apel argues, “by depicting our technologically advanced civilization in states of ruination and decay, post-apocalyptic narratives render our own society as other and encourage us to ask whether the empire of capital represents lasting progress or a road to decline” (152).

The fear of the so-called “next pandemic”, the one that will bring humanity to the end, is engraved in the popular culture of our time. The recurring theme of dystopian futures as a result of human activity in post-apocalyptic fiction, mirrors concerns over many pressing issues among which globalization, rapid technological advances, public health, safety, surveillance, (in)security and the possibility of human extinction stand out.  The photos of empty cities following the corona crisis, therefore, rely in part on the familiar iconography of the previous cultural products to form their visual narrative and evoke a sublime sense of fear in the viewer. Emptiness, in this context, is a key visual trope that addresses the same concerns and issues regarding the structures of our contemporary societies that are raised in fictional works. It gains its meaning when the depicted public spaces are compared to their pre-pandemic state when they were filled with people. In this sense, emptiness becomes a crucial aesthetic tool that dysfunctionalizes our social spaces, presenting them as eerie and uncanny. Freud used the term ‘uncanny’ (‘unheimlich’ in German, literally ‘un-homely’) to suggest a psychological origin for the eerie, peculiar feeling of fear that arises from the confrontation with something familiar that has suddenly turned into its opposite. Accordingly, the uncanny is located on the margin between real and unreal, constantly stressing the boundaries between the two. Similarly, in the photos of empty public spaces, popular destinations marked by their crowd suddenly have turned into unfamiliar venues with almost no human presence. The familiarity that lies at the heart of these barely recognizable spaces, stripped off their social function, adds to the uncanny quality of these photos. 

In his seminal work The Architectural Uncanny, Anthony Vidler uses Freud’s notion to explain the spatial characteristics of the places that can provoke this feeling of uncanniness in the visitors. As Vidler explains, what stimulates the feeling of uncanny in the space, is not related to particular spatial conformations as this feeling is not a property of the space itself. Rather, it is in its aesthetic dimension and is created when a space that pretends to offer the utmost security suddenly opens itself to the secret intrusion of terror (3). Uncanny as an aesthetic quality of space is what renders it strange due to an alien presence. It is, as Vidler puts it, “a representation of a mental state of projection that precisely elides the boundaries of the real and the unreal in order to provoke a disturbing ambiguity, a slippage between waking and dreaming” (11). If we look at the photos of the pandemic, emptiness seems to create a liminal space between reality and fantasy. Although the settings have remained the same, the absence of the usual crowd indicates the presence of an alien Other that disallows us to freely enter into these spaces. Being marked as unsafe, these public spaces, without their crowd, look almost like private properties. The emptiness in the photos, therefore, seem to ignite curiosity in the viewers to ask themselves what will happen to public spaces? What will remain of them? These questions are indeed important since they guide us to begin thinking about our conditions as human beings living in the twenty-first century. The photos, therefore, become the spatial visualization of a breakdown in our contemporary world systems by suggesting that emptiness might become the new normal. By visually referencing the already-existing apocalyptic images in popular culture, they build on our contemporary anxieties regarding the possibility of human extinction by emphasizing the human absence in urban settings. It may be too naive to believe that such a thing would be the case. However, even if we accept this prophecy as a form of cultural exaggeration, the criticism that is directed towards the capitalist system that has shaped our century is still very valid and mirrors deep concerns that are inherently embedded in the zeitgeist of our era.

Works Cited:

Anthony Vidler, The Architectural Uncanny: Essays in the Modern Unhomely (MIT press, 1992).

Courtney J. Campbell, Allegra Giovine, and Jennifer Keating, eds., introduction to Empty Spaces: Perspectives on Emptiness in Modern History ( University of London Press, 2019).

Dora Apel, Beautiful terrible ruins: Detroit and the anxiety of decline (Rutgers University Press, 2015).

Martin Walter, “Landscapes of loss: the semantics of empty spaces in contemporary post-apocalyptic fiction” in Empty Spaces: Perspectives on emptiness in modern history, eds. Courtney J.Campbell, Allegra Giovine, and Jennifer Keating (London University Press, 2019), 133-51.

Black Panther Transmedia: The Revolution Will Not Be Streamed

Written by Niels Niessen

The following text is the introduction of a longer essay published in the Journal for Cinema and Media Studies (2021), https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/idx/j/jcms/18261332.0060.506/–black-panther-transmedia-the-revolution-will-not-be-streamed?rgn=main;view=fulltext.

The Black Panther Party for Self-Defense and the Black Panther figure of Marvel’s comic book universe were both created in 1966. There was no direct link, however, between the political organization that Bobby Seale and Huey P. Newton launched in October that year and the introduction of the first superhero character of African descent a few months earlier in May, in an issue of Fantastic Four (vol. 1, no. 52), which was authored by Stan Lee and Jack Kirby (see Figure 1).

Figure 1. Introducing the Black Panther in Fantastic Four, no. 52 (Marvel Comics, 1966).

As Lee states in a 2009 interview:

It was a strange coincidence because, at the time I did the Black Panther, there was a political party in the country— mostly Black people— and they were called The Black Panthers. And I didn’t think of that at all! It had nothing to do with our character, although a lot of people thought there was some tie- in. And I was really sorry— maybe if I had to do it over again, I’d given him another name, because I hate that confusion to be caused. But it really had nothing to do with the then-existing Black Panthers (cited in Clark 2018).  

The 2018 film Black Panther directed by Ryan Coogler also does not make explicit reference to the Black Panther Party. But the film’s promotional materials do indirectly invoke the historical reality in which both Black Panthers appeared in the late 1960s cultural air. One of the film’s promotional posters depicts T’Challa— the reigning Black Panther— in visual citation of the iconic 1967 portrait of Huey P. Newton, seated on a throne, a rifle in one hand, a spear in the other (a photo that in turn was a mockery of colonialist portraiture). Moreover, one of the film’s trailers contains remixed samples of Gil Scott- Heron’s “The Revolution Will Not Be Televized,” a track from 1970, which is also the year Black Panther Party membership reached a peak. In this trailer, as the Black Panther flies across the screen, a male voice- over cites the following, tuned to the beat of Vince Staples’s “BagBak” (2017):

            You will not be able to stay home, brother.
            You will not be able to plug in, turn on, and cop out. . . .

            The revolution will not be televised. . . .
            The revolution will be live.

Marvel thus links its Black Panther universe to the long history of African American struggle. These offhand gestures beg the question of how Black Panther’s mainstream Afrofuturism holds up to the political activism it invokes. Does the film merely commodify revolutionary discourse, and wouldn’t such commodification prevent the film from constituting an “act of civic imagination,” as Henry Jenkins has called the film? (Jenkins 2018) Doesn’t Black Panther’s production by Marvel, a subsidiary of Disney, by definition preempt the film from its claim to politics— especially when recalling the imperative of turn-of-the-1970s Third Cinema that a political film must also be made politically? And how to square Black Panther’s imagination of a never-colonized Black nation with Achille Mbembe’s analysis of “Blackness” as a discursive product of colonization?

Addressing these questions, it is important to acknowledge the wide acclaim Black Panther has received from within the African American community. During a special event in Harlem’s Apollo Theater, Ta-Nehisi Coates described the film as “Star Wars for Black People,” sharing with the audience that he “didn’t realize how much [he] needed the film, a hunger for a myth that [addressed] feeling separated and feeling reconnected [to Africa]” (cited in Beta 2018). Similarly, Tre Johnson writes that Black Panther’s greatest legacy is that Black viewers find “a cultural oasis that feels like nothing we’ve seen before” (cited in Johnson 2018). And as Jenkins observes, Black Panther offered “a shared myth desperately needed in the age of Trump: the film inspired many different forms of participatory culture . . . as people fused its iconography into their personal and social identity” (Jenkins 2018).

So yes, following its release, Black Panther has undeniably manifested itself as a political-cultural event, but this does not, of course, prevent a critical reading of the film. That critique is the gravitational point of this essay. I argue that, taken on its own, the Black Panther film only marginally integrates its offhand promotional references to the history of African American resistance. Despite its multiracial cast and strong female characters, Black Panther at the end of the day is built on a conventional Hollywood logic, while its plot purports an anthropocentric American Dream narrative in which humanity masters nature through technology. (Figure 2)

Figure 2. Technology as second nature in Black Panther (Marvel Studios, 2018).

Yet the film cannot just be considered on its own. The film emerges out of and inscribes itself into a transmedia franchise that in recent decades has evolved as a platform for rethinking African American identity in the post–civil rights era. This has been the case under the authorship of Christopher Priest (who wrote the 1998 Black Panther comics volume on which the movie was largely based), Coates (who picked up the comics’ authorship in 2016, starting with A Nation Under Our Feet), and Kendrick Lamar (who cocurated the film’s soundtrack, including the hit single “All the Stars,” performed with the American singer SZA). As Coates writes elsewhere, in Between the World and Me (2015), the dreamed synergy between nature and technology at the heart of the American Dream is an all-too-human construction torching the planet, socially and literally (Coates 2015).

Figure 3. Black Panther’s science fiction of a nation shielded from global heating.

The Black Panther film revels in such phantasmagoric synergy, telling a fairy tale of an extractive utopia, while it has no sight for the exploitation of bodies and ecosystems that marks the reality of every mining economy (Figure 3). In that light Black Panther is like, say, Apple’s new American Dream, in which technology is posited as second nature and which was equally designed in California. Only when the film is considered in the light of its broader transmedia universe does its superhero texture open to the speculative potential that Michael Gillespie and others have embraced as central to film Blackness. As I will argue in the final section, “The Fire in the Sky,” at those moments Black Panther invites its transmedia traveler to think through what Mbembe calls the “Becoming Black of the world” (Mbembe 2017).

Niels Niessen is a Researcher in the Arts & Culture department.

For the full article and bibliographic references see:

https://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/idx/j/jcms/18261332.0060.506/–black-panther-transmedia-the-revolution-will-not-be-streamed?rgn=main;view=fulltext

To Nazareth and back: an uncomfortable/hopeful journey through time

Written by Anna Geurts

More of Anna Geurts’ articles on historianatlarge.wordpress.com

I – living in western Europe, 2020 AD – have just returned from a visit to Mary and Joseph’s home: their cottage and carpentry workshop in Nazareth. How is that possible, you may wonder, in times of coronavirus? I’ll tell you.

The Dutch woods between Nijmegen and Cleves house a remarkable museum. The museum, called Orientalis, is dedicated to educating visitors about three large monotheistic religions from south-western Asia: Judaism, Christianity and Islam. It is situated in a beautiful park landscape in which dispersed groups of buildings tell a story of shared roots and cultures, aimed at enhancing mutual understanding and (re)conciliation between these faiths.

Museum village Beth Juda/Nazareth, photo by C.S. Booms (2009) (CC-BY-SA 3.0).

Yet things are not so simple, even within a relatively small museum such as this, and even (or especially?) in a land far away from the pain of Palestine-Israel.

This is not in the first place a critique, but an account of the fascination which this museum holds.

While walking through the museum park, I feel myself move through many layers of history, and many layers of meaning. For the greater part, this is a very exciting experience. But it is also unnerving. Those layers across which I walk can be distinguished quite precisely:

It all started in the 1900s when three Dutch Catholics – until about that period a heavily marginalised cultural minority in the Netherlands – met on a pilgrimage to the Biblical lands. On their return to Europe, priest Arnold Suys, artist Piet Gerrits and architect Jan Stuyt decided to offer their less fortunate Dutch brothers and sisters the opportunity of seeing the holy places for themselves, right there, virtually in their own back yards.

They bought a piece of land east of Nijmegen, and from 1911 started building what was to form a halfway stage between a Catholic church – with its Biblical pictures and stories – and a theme park. They called it ‘foundation Holy Land’.

Imagine a super-elaborate open-air nativity scene. A place of devotion, of education, but also a place of enjoyment and even entertainment, with its forest, hills and meadows, its cottages, its recreated scenes from well-known stories, its group visits, monks acting as tour guides, and the refreshments that must undoubtedly have formed part of the day out. And, let’s be honest, most real pilgrimage journeys also have something both of the austere and of the frivolous.

So, there we have the museum’s first layer, created in 1911 and the decades that followed.

But of course, what the creators of the museum really wanted to show was the holy land as it existed in the days of Jesus. And so, visitors are led on a tour past Nazareth, past the cave where Jesus was born, and past the house near Nazareth where he grew up. (On the matter of that nativity cave, by the way: while we see Mary admiring the new-born baby Jesus in her lap, husband Joseph is taking a well-deserved nap. Poor guy, the twenty-first-century visitor thinks: modern expectations of fatherhood must have been taking their toll.)

Joseph resting after the birth of Jesus.

Especially the Jewish village (aka Nazareth, pictured above) makes for a real voyage of discovery, with its Mediterranean vegetation, its contrasts between hot outdoor and cool indoor spaces, and its mountainous winding paths that makes wheeled traffic nigh impossible – a boon for clamber-happy children, while probably a nightmare for wheelchair users who might therefore have to miss out on what is one of the best, most immersive parts of the museum.

But what’s that? That modern-looking plaque on one of the Jewish cottages? Isn’t that the emblem of the twentieth-century bureau for national built heritage, the kind of emblem usually found on medieval castles and around the grand canals of Amsterdam?

Carpenter’s workplace and home, design Piet Gerrits (1924).

It turns out that, in a highly ironic gesture, the national heritage service in 2003 (now no longer anti-Catholic, nor anti-Jewish, one imagines, and with a refreshingly broad-minded view on what counts as ‘national’) officially declared these faux Palestinian buildings to be part of Dutch national heritage.

Interior of the same.

There is more. The buildings, designed to exemplify the architecture of Biblical times (an idea which in itself forms a mixture of history and narrative, mind) – these buildings were modelled on nineteenth-century Palestinian buildings.* The assumption of the Dutch creators of the park, in line with a view on world history dominant in Europe at the time, was that life outside Europe, especially outside the city, had remained virtually unchanged for thousands of years. Therefore, when we visit Joseph’s carpenter shop, a site where we may imagine the infant Jesus playing with bits of left-over wood, we are at the same time visiting a rather pretty nineteenth-century house – or at least one as remembered by a Dutch traveller who spent quite some time studying western-Asian design. And so, we may imagine an entirely different set of children running around the place – or not so different after all?

So far, we have been criss-crossing between historical antiquity, Biblical narrative, nineteenth-century Asian architecture, twenty-century Dutch monuments and Catholic devotional tourism.

But we are not done yet. From the 1960s onwards, the museum changed tack as it moved in the direction of interreligious education, dedicating more space to Jewish history and later also to Muslim lives. This led to a series of new buildings and displays, and a reinterpretation of existing displays, many dedicated to contemporary themes ranging from Omani fashion (the Omani state is an important recent donor of the museum), to European celebrations of Eid al-Fitr, and the poverty philosophy of the current Pope. One could teach a veritable course on the history of museum education here.

Two more layers to go.

First, there are the temporary exhibitions and events, which this year are related to ‘75 years of freedom’. ‘Freedom’ here refers to the period since the allied forces conquered the Dutch territory from the German forces in 1945. And, truly, the museum has some surreal tales to tell, of twentieth-century soldiers in bivouac on the mock-Roman military square of no less than Pontius Pilate himself; and of locals who refused to collaborate, hiding away in the nativity cave.

In WWII, people found a hiding place in the nativity cave.

But wait. There’s a final building: the Sanhedrin, the court where Jesus was reputedly trialled by a council of rabbis (such a council was called a sanhedrin). This structure, too, has Dutch national-heritage status. But must we therefore display it in the same way as it was built?

The Sanhedrin was artist Piet Gerrits’s interpretation of what such an assembly building, and such as assembly, may have looked like in ancient Judea, based on the Bible and on archaeological excavations, but, I suspect, also on the long art-historical tradition in which Gerrits had been educated. The building was installed in 1940 and a range of mannequins added in 1952. In the inner room, the assembly itself is taking place before our very eyes: eleven bearded men are passionately discussing Jesus’ verdict. Jesus himself must be imagined to have stood at the centre of the room, in the position where present-day visitors find themselves.

Now I may be mistaken, but when I enter the room, I feel there is something the matter with these mannequins. Eleven bearded men in togas, gesticulating vehemently. The expression on their faces – is it earnest, motivated to learn the truth, as you might expect a council of judges or jurors to be? Rather, their faces seem contorted in anger. Instead of dignified, some of the councillors look evil, as if they are playing the villain in a Disney film. Are they passionate in disagreement? Or, instead, in their agreement that Jesus should be convicted? One gets the sense that one is dealing with a mean set. Is a more historical interpretation of the Bible perhaps making way here for a more overtly ideological one? And what about the facial features of these councillors? Are their noses bigger than those of the figures who play a more positive role in the museum’s story of Jesus? Their teeth more often bared, their eyebrows more pronounced? And how about their postures and gestures, which certainly stand in a long tradition of Christian painting?

Standing in this room, I get the unpleasant feeling that I am looking at the remainders of a centuries-old Christian idea of Judaism. An old idea of Judaism that we now more commonly refer to as anti-Semitism, and that seems to have survived in the artistic style of the by that time 74-year-old artist Piet Gerrits, who may still have been caught up in his Catholic revival, a project which had by that time long been completed.

It may be time to give these sculptures a new context; to remove them from their self-evident place as telling a story that does not need a counter-story.

True, the much more recent interpretation sign in the courtyard of the Sanhedrin gives a fairly neutral explanation of the biblical story of Jesus’ last days. Still, the centre piece of that courtyard is a so-called Judas tree, which again draws attention primarily to Christian traditions of Jewish guilt and Christian martyrdom. It gives the entire Jesus route in the park a flavour of animosity rather than peace, love and forgiveness, which seem to be the aspects of the Christian faith which the current museum directors want to emphasise.

I am editing this column just as Facebook and Instagram have announced that they will start to remove some of the harmful stereotyping of Jews that happens on their platforms (although far from all). Facebook and Instagram are obviously surfing on the hype/working under the pressure of the current media attention for the Black Lives Matter movement. But the fight against racism, including anti-Semitism, is of course much older. And even within European museums, which are usually run by people of white, Christian backgrounds, efforts to get rid of the racism that is inherent in so many of these museums, have been long underway.

We all know that it is precisely the kind of hate-mongering stereotypes that are often propagated through images of Jesus’ last days, that keep sabotaging peaceful relations between (cultural) Christians, (cultural) Jews and (cultural) Muslims. Therefore, in a museum that is constantly reinventing itself anyhow, these are the images that need tweaking first of all; especially now that the museum’s new mission expressly preaches understanding between the faiths.

Museum Orientalis offers a veritable walk through time. A walk that is at times pleasant and picturesque, at times fascinating, but at times also uncomfortably close to the violent tendencies in our history.

Orientalis deserves a visit. But the Sanhedrin deserves a renewed display.

* See the interpretation signs in the museum itself, as well as the Heilig Land Stiching website.

All photos by APHG, unless noted otherwise.

For the museum at its most picturesque, see for instance this blog.

Gone With the Wind: Racisme als verdienmodel

Geschreven door Liedeke Plate

image

De film zag ik voor het eerst in een bioscoop op de Champs-Élysées
in Parijs. Ik zal toen 16 of 17 jaar zijn geweest, en samen met mijn vriendin
Isabelle en haar jongere zus waren we die doordeweekse middag (in de
herfstvakantie?) op de zeldzame gelegenheid afgegaan om de net-geen-4-uur durende Autant en emporte le vent, zoals de film in het Frans heet, in
VOST te zien: version originale sous titrée, in het Engels (Amerikaans)
met ondertitels, en dus met de stemmen van Vivien Leigh en Clark Gable in
plaats van met Franse stemmen nagesynchroniseerd.

De bioscoop halverwege de chique Champs-Élysées was bekend
om zijn gigantisch scherm. Het zusje van mijn vriendin vond die VOST op dat (hele) grote doek dan ook zo’n geweldige ervaring dat ze in de zaal is blijven zitten om de film nog een keer ter zien. Toen we haar rond 10 uur ’s avonds kwamen ophalen stond er een journalist bij de uitgang. Wij schoven het zusje naar voren: inmiddels had zij de film 17 keer gezien, dat zou weleens een interessant verhaal kunnen opleveren. Maar ook Isabelle was een fan. Zij had de film weliswaar maar 13 keer gezien, het boek had ze meermalen gelezen en ze kon na lang voor de spiegel te hebben geoefend net als Vivien Leigh in de film één wenkbrauw optrekken.

Ik vertel dit verhaal om duidelijk te maken dat Gone With the Wind niet zomaar een film is, ‘in een andere tijd gemaakt, door kunstenaars van toen’, zoals onlangs in Trouw (11/6/20) stond. De film wordt ook in het heden getoond, de filmvertoning is een (re)productie en het gevolg van specifieke keuzes. Dat ik die film daar toen zag is niet toevallig. Het feit dat er een journalist op afkwam wijst op het bijzondere karakter van die filmvertoning in de bioscoop op de beroemde Champs-Élysées. Dat dit verhaal zich 40 jaar na de première afspeelde onderstreept het bewuste, gecureerde karakter van filmvertoning nog eens. Was dit jubileum de reden voor
de VOST-vertoning in de Franse bioscoop? Hier laat mijn geheugen me in de
steek, maar het zou goed kunnen. Een jubileum is immers een uitgelezen kans om de film weer eens onder de aandacht te brengen.

image
image
image
image

Jubileum-edities van het boek en de film en speciale jubileumuitgaven van Life Magazine.

Gone With the Wind is de commercieel succesvolste
film ooit
(na inflatiecorrectie). Hij is gebaseerd op de bestseller met
dezelfde titel van de in 1949 op tragische wijze relatief jonggestorven
Margaret Mitchell. De filmrechten werden in 1936 voor een toen ongekend hoog bedrag verkocht en werden in 1987 door mediamagnaat Ted Turner aangekocht. De overige rechten bleven in beheer van Margaret Mitchell en haar erfgenamen. Door strategisch management van publicatierechten, auteursrechten (copyrights) en adaptatierechten (radio, televisie, toneel, opera, etc.) hebben de erfgenamen ervoor gezorgd dat de bestseller een van de bestverkopende en iconische boeken aller tijden bleef. Kortom, Gone With the Wind is een verdienmodel, gefundeerd op zorgvuldig gedoseerde aandacht voor een verhaal waarin de zogeheten Antebellum South wordt verheerlijkt; de periode vóór de Amerikaanse burgeroorlog, toen het Zuiden op slavernij leunde voor economische voorspoed.

Brandmanagement, het in de markt profileren van het merk Gone
With the Wind
, staat daarbij centraal. Er werden sequels gemaakt,
denk aan Alexandra Ripley’s Scarlett (1991), verkocht met duidelijke
verwijzing naar Mitchells roman, vervolgens geadapteerd in een eveneens
commercieel succesvolle televisieminiserie (1994); en later Rhett Butler’s
People
(2007) en Ruth’s Journey (2014), allebei van Donald McCaig op
verzoek van de erfgenamen geschreven.

Al deze sequels en adaptaties hebben ervoor gezorgd dat de
belangstelling voor Gone with the Wind onverminderd bleef; en dat de
boekverkoop goed doorliep. Voor het schrijven van zo’n geautoriseerde sequel hadden ze overigens strikte richtlijnen, waaronder een verbod op homoseksuele of interraciale seks en op de dood van het hoofdpersonage Scarlett O’Hara.

De reis van Ruth in het bijzonder moest ervoor zorgen dat het racistische beeld dat aan film, boek en onderneming bleef kleven, genuanceerd werd. In de loop van de laatste decennia was de kritiek op het romantische
verhaal dat de historische werkelijkheid van de tijd waarin het zich afspeelt
verdoezelt, steeds luider geworden. In 2001 was na een uiteindelijk door de
erfgenamen verloren juridische strijd The Wind Done Gone van Alice Randall verschenen, waarin het verhaal van een halfzusje van Scarlett wordt verteld, dochter van Mammy en Scarletts vader, als parodie en correctie op Mitchells roman. Schrijvers en wetenschappers spraken toen hun steun
uit voor Randall omdat het naar hun idee tijd werd dat het Amerikaanse publiek een ander perspectief op het leven op de plantages zou krijgen dan die in Mitchells roman wordt geschetst.

image

In het kielzog van de Black Lives Matter-protesten staat Gone With the Wind nu weer volop in de aandacht. Na hem eerst te hebben teruggetrokken is de Amerikaanse streamingdienst HBO Max inmiddels voornemens de film binnenkort weer beschikbaar te stellen, maar dan ingeleid door de Afrikaans-Amerikaanse filmwetenschapper Jacqueline Stewart die de film ‘in zijn verschillende historische contexten’ zal plaatsen. In zekere zin is dit enkel de volgende zet in deze zorgvuldig geregisseerde saga met als hoofddoel: het merk Gone With the Wind sterk houden en zo verkoopcijfers blijven stuwen. Immers, wie nog niet van de film had gehoord is nu nieuwsgierig gemaakt en zal hem willen zien. Daarmee is de mythische status van Mitchells werk weer verder verhoogd en zullen verkoopcijfers niet achterblijven. Een kritische inleiding kan de blik van de toeschouwer richten op de manier waarop de film witte suprematie verheerlijkt, met schitterende kostuums, imposante decors en oogstrelende cinematografie; en zo met andere ogen leren kijken naar hoe een tijdsbeeld met cinematografische middelen wordt gecreëerd. Het biedt echter nog niet de ruimte voor andere verhalen om de plek en aandacht te krijgen die Gone with the Wind al meer dan 80 jaar in de culturele verbeelding inneemt.

Materialities: a virus and face masks

Written by Anneke Smelik   

Image: Duurzame Mode 025

The fashion and beauty industries are suffering financially from the corona crisis, but some clothing companies, including large fast fashion ones such as Zara (Spain) and H&M (Sweden), are converting to the production of Personal Protective Equipment (PPE) in the form of face masks and protective gowns. Now that face masks are slowly entering the streets of European cities, there is the critical issue of accessibility: where to buy them and how to remain fashionable? DIY videos instruct people how to
make do with materials on hand, from fabric and sheets to bras and T-shirts. Volunteers make masks for hospitals and nursing homes, while private consumers have become producers at home.

Luxury brands like Armani, Gucci and Prada in Italy and LVMH in France (Dior, Fendi, Louis Vuitton and Givenchy) resort to making face masks for their respective governments, while luxury perfume makers such as Bvlgari and Guerlain have pledged to make hand sanitizers (Bramley 2020). Fashion brands and collaborations between industry and government become sources of local and national pride in times of crisis. To address aesthetic concerns many smaller fashion brands or designers are making fashionable face masks, including sequined, 3D printed and recyclable ones (Philipkoski 2020). In the Netherlands designer Sjaak Hullekes (Hulle Kes) and tech-fashion designer Melanie Brown (Bybrown) make fashionable face masks, while The Fashion Filter designs them together with the Technical University of Eindhoven. In the region Arnhem-Nijmegen the platform for sustainable fashion has developed a project with local designers to produce sustainable face masks: ‘FACE MASKS 025’.

In an earlier contribution to this blog I wrote about new materialism. In the context of the Covid-19 pandemic, materials and materialities come into stark relief. As the virus spreads globally from body to body, the importance of material protection, along with ‘social distancing’, becomes paramount. Initial material shortages of face masks, protective gowns, ventilators and testing swabs presented life-threatening conditions due to sheer demand as well as supply chain disruptions. By the end of April, many countries were recommending or demanding cloth face masks for everyone in public spaces, with the clarification that medical masks should be reserved for healthcare workers.

The question whether ‘to mask or not to mask’ (Eikenberry et al. 2020) has become quite the topic of debate. There have been mixed and dramatically changing messages whether the general public should engage in mask-wearing. Cultural as well as material and medical factors had influenced some of the earlier advice for the public not to mask in Europe and the USA. In addition to concerns about material shortages and perceptions of a false sense of security, there had been concerns about stigmatization and discrimination (Tufekci et al. 2020). Unlike the invisible virus, the mask is highly visible and has not been customary in western cultures. Mask usage in public for health purposes is much more common in Asian countries, especially since the SARS outbreak in 2003. In China, mask-wearing
is a practice associated with modern material culture.

While there are benefits to individual wearers, depending on the particular material and fit issues associated with the mask, it is basically an act of generosity to others to don a cloth mask. Inasmuch as ‘western’ cultures have tended toward individualist rather than collectivist needs, compliance requires a transformation in meaning and thinking. As Austria began to mandate mask-wearing in public spaces such as grocery stores, for example, Chancellor Sebastian Kurz noted that it would be a ‘big adjustment’ as ‘masks are alien to our culture’ (Norimitsu 2020).

The pandemic reminds us that we are all material subjects (Smelik, 2018), dependent on fabrics, clothes, and other materials not only for protective, but also for aesthetic, cultural, and social reasons. When I donned a – very ordinary – face mask for the first time, I was struck how hot it was walking in the sun, how it itched behind my ears, and that my glasses got fogged up. As I realized that the highly visible face mask is a material object that protects me, us, from the material yet invisible Covid 19 virus, I felt acutely how our daily life is characterized by non-human actors invading as well as protecting our all-too-human (and hence vulnerable) bodies. We are material subjects made up of nonhuman and human components within the larger contexts of material culture, local circumstances and global circuits.

* This blog is based on a text that Susan Kaiser and I wrote together, “Materials and materialities: Viral and sheep-ish encounters with
fashion”. Editorial introduction to Critical Studies in Fashion & Beauty, vol 11 nr 1, in press June 2020.

References:

Bramley, Ellie Violet (2020), ‘Prada the latest brand to make medical face masks’, The Guardian, 24 March.

Eikenberry, Steffen E.; Mancuso, Marina; Iboi, Enahoro; Phan, Tin, Eikenberry, Keenan; Kuang, Yang; Kostelich, Eric; and Gumel, Abba B. (2020), ‘To mask or not to mask: Modeling the potential for face mask use by the general public to curtail the COVID-19 pandemic’: https://doi.org/10.1101/2020.04.06.20055624

Onishi, Norimitsu, and Méhuet, Constant (2020), ‘Mask-wearing is a very new fashion in Paris (and a lot of other places)’, New York Times, 9 April.

Philipkoski, Kristen (2020), ‘30+ fashionbrands pivoting to make stylish coronavirus masks’, Forbes, 12 April.

Smelik, Anneke (2018), ‘New materialism: A theoretical framework for fashion in the age of technological innovation’, International Journal of Fashion Studies, 5(1), pp. 31-52.

Tufekci, Zeynep; Howard, Jeremy; and Greenhalgh, Trish (2020), ‘The real reason to wear a mask’, The Atlantic, 22 April.

Een écht goede band vraagt niet om steun? Een pleidooi voor een nieuw popmecenaat

Door Helleke van den Braber en
Rocco Hueting

image

We zullen met zijn allen de schouders onder de Nederlandse pop
moeten zetten’
, schreef Robert van Gijssel in De Volkskrant van 7 mei j.l. Hij heeft groot gelijk. Belangrijke vragen: hoe ziet die steun aan de pop er dan uit? Wie moeten het ‘met z’n allen’ geven? En hoe zetten muzikanten dit op een goede manier in gang? Deze week zette Pip Blom al een eerste stap, met de oprichting van haar ‘members only service’ Pip Blom Backstage. Vooralsnog is ze in Nederland de enige.

Is het denkbaar, mecenaat in de pop? We doen een voorzet – en wijzen tegelijk op de obstakels.

De coronacrisis legt de kwetsbaarheid én de kracht van popmuzikanten bloot. De pop krijgt slechts 0,15 van het geld dat in de Basisinfrastructuur voor podiumkunsten is gereserveerd. Bands doen veelal geen beroep op de
overheid, maar bouwen aan hun carrière in interactie met hun fans. Nu de zalen leeg blijven, drogen die inkomsten op. Juist wat pop altijd gedragen heeft – de intense en productieve afhankelijkheid van het publiek – slaat nu om in het tegendeel. Het ‘eigenaarschap’ dat de fans van oudsher voelen jegens hun favoriete bands, de intense onderlinge connectie – hoe daar nu uiting aan te geven? Voor miljoenen mensen is popmuziek in deze tijd een springlevende bron van energie en houvast. De schouders eronder dus – maar hoe?

Een snelle blik op de gevestigde kunsten. Daar worden makers al decennialang in geefkringen rechtstreeks door hun bewonderaars ondersteund. De gelauwerde musici van het Residentie Orkest zijn trots op de hulp van 1500 liefhebbers, de acteurs van ITA verwelkomen donaties van 2000 toneelfans, en het befaamde Concertgebouworkest bedankt jaarlijks 20.000 trouwe vrienden. Waarom is deze vorm van mecenaat wél geaccepteerd in de gevestigde kunsten, maar vrijwel volledig afwezig in de pop?

Komt dat doordat we in de gevestigde kunsten volop tijdloze en gelauwerde instituten zien, waarin musici, dirigenten en regisseurs elkaar al generaties lang opvolgen? Veel popbands kennen een vluchtiger en commerciëler
bestaan en zijn minder dan de orkesten en toneelgezelschappen die we hierboven noemden verankerd in duurzame instituten gewijd aan Echte Kunst. Hoe het ook zij: geen gerenommeerde band waagt het z’n fans om hulp te vragen. De belangrijkste reden: steun zoeken bij het publiek is voor popartiesten geen teken van kracht, maar van zwakte.

Dat heeft alles te maken met aloude Romantische ideaalbeelden en taboes rond kunstenaarschap en geld die vanaf de jaren zestig een nieuw en vitaal leven kregen in de popmuziek. De ideale popartiest is onafhankelijk (een rebelse outsider), authentiek (een oprechte vertolker van zijn eigen waarheid) en onbaatzuchtig (louter gericht op de kwaliteit van zijn muziek). Dit beeld en de bijbehorende taboes wordt door elke nieuwe generatie popartiesten uitgedragen. Zij én de muziekindustrie hebben er belang bij het idee van artistieke en financiële autonomie hoog te houden. Alleen wie niet ‘te koop’ is kan immers hopen artistiek serieus te worden genomen.

Hoe springlevend dit alles nog is blijkt uit de gewetensnood waarin metalzangeres Floor Jansen dit voorjaar kwam toen ze de video- en
audioregistratie
van haar (later wegens de coronacrisis afgelaste) concerten in de Afas Live via crowdfunding wilde financieren. In de podcast De Machine van 10 maart 2020 vertelde ze hoeveel moeite ze had om daar zelfs maar een klein bedrag aan haar fans voor te vragen, zelfs al was de videoregistratie voor diezelfde fans bedoeld. Profijt trekken uit de trouw van haar fans was voor haar een brug te ver. Dit past perfect in de ideologie zoals in de vorige alinea omschreven. Een écht goede band, zo is het idee, vraagt niet om steun. Een écht goede band kan het op eigen kracht. Wij vinden: elk pleidooi voor meer geven aan cultuur – en dit soort pleidooien verschijnen nu links en rechts in de media – moet rekening houden met dit soort oordelen en taboes. Ze maken het voor kunstenaars lastig om ondersteuning met opgeheven hoofd te aanvaarden.

Toch denken wij dat er ruimte is voor een nieuw en vooruitstrevend
popmecenaat, dat deze taboes niet alleen erkent en omarmt, maar ook weet om te buigen. Dat moet dan een vorm van ondersteuning zijn die niet alleen ‘van de fans voor de band’ is, maar ook ‘van de band voor de fans’. Mecenaat in de pop kan bloeien als het wederkerig van aard is, gericht op uitwisseling, en gebouwd op dat wat muzikanten en hun fans van oudsher bindt: een gedeelde identiteit en energie.

De pop heeft baat bij een mecenaat waar een band z’n fans trots en zonder gêne bij kan betrekken. Dus niet: een anonieme doneerknop ten bate van ‘de popmuziek’. Wel: geefkringen op maat, door bands zélf ontwikkeld, passend bij wie ze zijn en bij het soort fan dat om hen heen staat. Niet: een eenmalige donatie om een zielige, door coronanood getroffen muzikant te ‘redden’. Wel: de geefkring als (virtuele) plek waar fans zich duurzaam om een band scharen, en deelhebben aan wat een band doet en maakt.

Om dat mogelijk te maken is een mentaliteitsomslag nodig bij band én bij hun fans. Bands zullen, net als Pip Blom, open kaart moeten spelen over hun behoefte aan steun en hun fans een oprecht en doorvoeld voorstel moeten doen. Pip Blom houdt haar fans deze week voor dat ze hen via hun membership deelgenoot wil maken van ‘why it means a lot to us’  om in de band te spelen, en vraagt hen in ruil daarvoor om een bijdrage van 0,
4 of 10 euro per maand. De fans, op hun beurt, zullen afscheid moeten nemen van hun consumentenperspectief en erop moeten leren vertrouwen dat de band zijn best doet een tegenprestatie te leveren die past bij de waarde van hun investering. Misschien zal die tegengift niet altijd de vorm of inhoud hebben waarop de fans gerekend hadden. Belangrijk is dat beide partijen werken aan een vorm van community building en elkaar de ruimte geven een gezamenlijk domein van uitwisseling vorm te geven.

De geefkring als interactief domein van samenkomst dus, waar je als betrokken fan graag bent én blijft, om met gerichte donaties te zorgen dat we ook komende decennia naar nieuwe muziek kunnen luisteren. Popmecenaat: het is er nog niet, maar het kan er komen.

Helleke van den Braber is verbonden aan de Radboud Universiteit en bekleedt de leerstoel Mecenaatstudies aan de Universiteit Utrecht

Rocco Hueting is Muzikant en Cultuurwetenschapper

Dit is een bewerking van een opiniestuk dat op 13 mei 2020 in De Volkskrant is gepubliceerd.

Op zoek naar een alternatief

Geschreven door Roel Smeets

Deze tekst verscheen eerder op De Reactor, Vlaams-Nederlands platform voor literatuurkritiek.

I went to the crossroad, fell down on my knees
I went to the crossroad, fell down on my knees
Asked the Lord above, “Have mercy, now, save poor Bob if you please”

Hoewel Satan nergens expliciet ter sprake komt in het nummer, wordt ‘Cross Road Blues’ (1937) van de Amerikaanse bluesmuzikant Robert Johnson doorgaans in verband gebracht met het pact dat hij met de duivel zou hebben gesloten. De legende gaat dat Johnson op een kruispunt ergens in de Mississippi Delta zijn ziel aan de duivel verkocht in ruil voor zijn muzikale virtuositeit. Een kruispunt staat symbool voor de morele transitie die zo’n duivelse deal veronderstelt. Ga je verder op het rechte pad, of volg je de route van het Kwaad?

Harpie, de heldin van Hannah van Binsbergens (1993) gelijknamige debuutroman, bevindt zich ook, hoewel niet letterlijk, op een kruispunt. De roman opent met de zin: ‘Als je lang genoeg naar een plas bloed kijkt, zul je zien dat er een gat ontstaat, een portaal naar een andere wereld.’ Tijdens een zelfmoordpoging – een kruispunt tussen deze en ‘een andere wereld’ – ontmoet Harpie de duivel, die de anonieme verteller beschrijft als ‘een grappig mannetje […],  een klein bloedduiveltje met zwarte schubben en prachtige gouden paddenogen’. De Satan van Van Binsbergen lijkt weinig op de kwaadaardige, afstotende gestalte die deze figuur meestal aanneemt in de cultuurgeschiedenis. Net als Goethes Faust sluit Harpie een duivels pact, maar het Kwaad boezemt hier weinig angst in. Integendeel: met zijn vaak cynische opmerkingen (‘Er zijn makkelijkere manieren om vrienden te maken’, is bijvoorbeeld zijn reactie op Harpies zelfmoordpoging) fungeert Satan in deze roman eerder als een gimmick, een practical joke, een running gag. Hoewel hij Harpie gedurende 175 bladzijden (ongevraagd) begeleidt in het vinden van een antwoord op de fundamentele existentiële vraag of ze wil blijven leven, legt zijn aanwezigheid weinig gewicht in de schaal.

Dat is meteen mijn enige, maar toch niet onbelangrijke bezwaar bij de roman. Wanneer Harpie nadenkt over de ‘existentiële status’ van de duivel, concludeert ze dat hij ‘een ontsnapte droom’ is en bovendien een ‘aardige duivel’. Maar die conclusie is weinig verhelderend. De aardige, grappige, cynische Satan verleent aan de roman inderdaad een droomachtige, surrealistische sfeer. Opeens duikt hij op in innerlijke dialogen en manifesteert hij zich in de vorm van andere personages. Zijn rol is om Harpie een spiegel voor te houden, haar tot zelfreflectie te dwingen (‘Als dit de hel is, wat gebeurt dan als je doodgaat?’). Maar omdat Satans existentiële status onduidelijk blijft, is zijn rol in de compositie van de roman te vrijblijvend, te weinig urgent om te fungeren als rode draad.

Absurditeit en kapitalistisch realisme
Veel interessanter dan Satans existentiële status is de vraag waarom Harpie twijfelt of ze nog wil leven. Hoe is ze verworden tot ‘een berooid en depressief jongmens’?

Volgens de Franse filosoof Albert Camus gaat de meest urgente filosofische vraag over zelfmoord. Moeten we blijven leven als we vaststellen dat het leven betekenisloos is? We kunnen het leven betekenis geven via religie of spiritualiteit, maar als we dat niet doen en geen betekenis weten te vinden in het onontwarbare kluwen van de realiteit waar we dagelijks mee geconfronteerd worden, dan ligt zelfmoord voor de hand. Iedere dag opnieuw diezelfde rotsblok de berg opduwen – zoals Sisyphus in de mythe – waar is het goed voor?

Tegelijkertijd de betekenisloosheid van het bestaan erkennen en blijven leven is absurd, maar desalniettemin schuilt volgens Camus juist daar waarde in. Als een hedendaagse Sisyphus ziet Harpie zich geconfronteerd met de absurde situatie waarin ze zich bevindt: ‘Elke dag een nieuwe kans, wat een genade. Wat een zieke, zieke grap.’ Anders dan bij Camus is het kapitalisme voor Van Binsbergen de centrale drijfveer achter die absurditeit. Haar roman draagt als motto ‘Our struggle must be towards the construction of a new and surprising world, not the identities shaped and distorted by capital’, van cultuurcriticus Mark Fisher, auteur van Capitalist Realism: Is There No Alternative? (2009). Fisher definieert de term uit die titel als de realisatie dat er geen alternatief is voor een leven buiten kapitalistische kaders. Binnen die kaders blijkt het voor Harpie moeilijk om betekenis aan haar leven toe te kennen; zelfmoord lijkt daarom een logische optie.

Harpie beseft maar al te goed dat haar identiteit ‘shaped and distorted by capital’ is. Ze wordt aan het begin van de roman voorgesteld als ‘Harpie Poelgeest, tweeëntwintig jaar, momenteel werkloos maar popelend om aan de slag te gaan voor uw bedrijf’.Iedereen die wel eens een verjaardagsfeest heeft bezocht, weet dat een zelfkarakterising als deze de normaalste zaak van de wereld is. Naam, leeftijd, werk, eventueel nog relationele status – niet noodzakelijk in deze volgorde. Als introductie van een personage klinkt het echter op zijn minst vreemd. Zijn karaktertrekken, dromen, wensen, gevoelens, worstelingen, et cetera niet een belangrijker onderdeel van je identiteit dan je naam, je leeftijd en waar je je geld mee verdient?

Uitwegen in Harpie
Natuurlijk wel, maar Harpie probeert te spelen volgens de regels van het kapitalistische spel. Wanneer ze zich tijdens haar zelfmoordpoging op het kruispunt tussen leven en dood bevindt, ziet ze de mogelijkheid van een bestaan buiten de dwingende kaders van het kapitalisme. Het eerder aangehaalde ‘portaal naar een andere wereld’ uit de openingszin van de roman is een uitweg, vormt een alternatief voor het leven binnen onze door kapitaal geperverteerde samenleving. Misschien is de dood de enige route naar die ‘new and surprising world’ waar Mark Fisher het over heeft, maar misschien ook niet. Misschien is die nieuwe, verrassende wereld ook te vinden binnen het kapitalistisch systeem, misschien is er betekenis te vinden in de beperkingen die dat systeem oplegt.

Harpie is een poging om die mogelijkheden te verkennen. Het blijkt voor haar niet evident om de betekenis te ontwaren in de schijnbare betekenisloosheid van dat steeds maar weer opnieuw omhoog duwen van het rotsblok. Toch probeert ze het. Ze zet zichzelf in de markt: ze gaat aan de slag als receptioniste op een kantoor en als luxe-escort. Die keuze deed me denken aan de eerste zin van het openingsgedicht uit haar poëziedebuut Kwaad gesternte (2016, winnaar van de VSB Poëzieprijs 2017): ‘Nu iedereen met me meekijkt kan ik eindelijk beginnen / te groeien naar de markt’. Hoewel ze door zichzelf te vermarkten zich in eerste instantie lijkt te conformeren aan de dwingende regels van het kapitalistische spel, blijft ze flirten met de mogelijkheid van een uitweg, vooral in haar hoedanigheid als escort.
Een van die mogelijke uitwegen vertegenwoordigt Hein Witzius, CEO van het escortbureau, die haar aanbiedt om in dienst te treden van zijn nieuwe bedrijf, ‘EXIT STRATEGIES: een merger van de domeinen van prostitutie en assisted suicide’. Zo pitcht Hein – of is het Satan? – zijn nieuwe businessplan:

De dood in het leven, niet zozeer vanwege de kleine dood van het orgasme maar meer de mens zelf, het ego dat oplost in de fantasie, de vrouw die oplost in de daad. Ik word me er steeds meer van bewust dat de seksindustrie handelt in uitwegen, manieren om een onbevredigend zelf af te werpen en een nieuwe huid aan te trekken, scenario’s voor een dubbelleven. En waarom dan niet alternatieven voor het leven?

Harpie wordt geconfronteerd met haar verlangen om ‘een onbevredigend zelf af te werpen en een nieuwe huid aan te trekken’, waar ze als escort voor andere mensen in faciliteert, maar zelf ook alles behalve ongevoelig voor is. We zien hier de klassieke associatie tussen seks en dood, Eros en Thanatos: ze liggen in elkaars verlengde, functioneren allebei als uitweg, als alternatief.

De slotscène van de roman lijkt op het eerste gezicht te functioneren als optimistische conclusie van Harpies existentiële zoektocht. Satan, die zich voor de gelegenheid heeft gemanifesteerd als haar psychiater, leidt een soort kringgesprek met Harpie en haar ex-collega’s van MetaMedia, het kantoor waar ze onlangs is ontslagen als receptioniste. Hij valt meteen met de deur in huis: ‘MetaMedia collega’s waarom laten jullie Harpie alleen? Ze is toch niet de enige die ongelukkig is?’ Hoewel deze vraag ook op enige weerstand stuit (‘Als je zo ongelukkig bent, moet je misschien iets zinvols doen in plaats van je hart uitstorten bij deze clown’), geven de meeste medewerkers van het bedrijf voor het eerst een inkijk in hun ziel. Ze zijn geen presterende, geld verdienende werknemers meer, maar mensen met angsten, verlangens en dromen zoals iedereen. Het antikapitalistische sentiment wordt hier heel expliciet verwoord door ene Patrick: ‘Ik schaam me eigenlijk dood voor onze onzin, marktstrategieën en holle ideeën en we gaan er maar mee door! […] Hebben we geen bestaansrecht zonder dat we het grootste deel van onze tijd besteden aan betekenisloos werk of uitrusten van dat werk?’

In deze collectieve opstand, verbroedering en spontane oprisping van medemenselijkheid, lijkt zich het alternatief te openbaren waarnaar Harpie op zoek was. Het is een utopisch einde: ‘Het is niet meer te zeggen welk geluid uit welke mond komt. Achter ieders ogen brandt een vreemd vuur, ze zien de toekomst voor zich liggen.’ Het is echter de vraag hoe serieus we dit moeten nemen. Moeten we hieruit concluderen dat verbondenheid en empathie de sleutel zijn tot een waarachtig, betekenisvol bestaan binnen kapitalistische kaders?

Transgressie en beperking
Die conclusie ligt voor de hand, maar is daardoor juist misschien te makkelijk. Er zijn bovendien te veel passages in de roman die een meer cynische conclusie suggereren. Met name de bespiegelingen op de positie van de vrouw binnen hedendaagse kapitalistische samenlevingen roepen een ander beeld op. Literatuurwetenschapper Saskia Pieterse beschreef in De Groene Amsterdammer al kernachtig dat Harpie van Van Binsbergen ook een boek is ‘over vrouwenhaat, sadomasochisme, over de vraag of je op de bodem van een volstrekt gecommodificeerd verlangen een moment van bevrijding kunt vinden’. Als escort onderwerpt ze zich moedwillig aan de eisen voor vrouwelijke seksualiteit. Hoezeer ze ook ingaat tegen het idee dat ‘seks en geweld over macht gaan’ (voor haar is seks transgressief: ‘de belofte van een permanente ontspanning uit het leven’), uiteindelijk kan ook zij zich niet ‘onttrekken aan de gangbare normen voor neukbaarheid’.

Dat komt grotendeels omdat het seksuele verlangen binnen het kapitalistische systeem gecommodificeerd is. De anonieme verteller weet dat ook: ‘Er zijn weinig dingen zo verstikt in betekenis als een vrouwenlijf. […] De poses en contexten waarin het naakte vrouwenlijf mag verschijnen zijn altijd dezelfde’. Hoewel Harpies keuze voor een baan als escort geïnterpreteerd kan worden als een poging agency over haar lichaam op te eisen, of als een poging tot transgressie, kan ook zij de geijkte categorieën niet ontstijgen. Wederom doet dit denken aan regels uit het openingsgedicht van Van Binsbergens debuutbundel:

Ik hoef mijzelf niet meer te dwingen een gezicht op te
zetten om naar buiten te gaan. Al mijn gezichten zijn bekend,
gezien in medische catalogi, besproken in ondergrondse
correspondenties, beproefd in het gebruik. Ik wil eruit
maar nergens ben ik veilig, mijn geweten is iets lichts
geworden nu ik mijzelf altijd moet zien en zien hoe ik door
iedereen gezien word.

Hoe Harpie ook probeert te ontsnappen aan de status quo, ook haar ‘gezichten’ zijn al bekend, ‘beproefd in het gebruik’. Ze kan niet zomaar Harpie zijn; in de ogen van de (mannelijke) ander is ze enkel een van vele stereotypen:

Het buurmeisje. Het meisje aan de andere kant van het zwembad. Het meisje dat de tijd lijkt te stoppen door met haar lange benen sierlijk een trap af te lopen. Het bruidsmeisje. Het serveerstertje. Het meisje in de bus dat even naar je lacht als je naast haar gaat zitten.

Aan zulke dwingende categorieën van vrouwelijkheid kan ook Harpie niet ontsnappen. Ik ben daarom geneigd de surrealistische slotscène van de roman vooral als utopie te zien. In hoeverre is het echt mogelijk om te ontsnappen, een alternatieve route te bewandelen, een uitweg te vinden?

Van Binsbergen bouwt met haar romandebuut Harpie voort op thema’s die ze in haar poëziedebuut al pregnant verwoordde. Dezelfde laconieke, ironische, soms bijna cynische toon uit Kwaad gesternte is aanwezig in Harpie. Het is niet altijd aangenaam om naar die toon te luisteren, maar dat is ook niet de bedoeling. Van Binsbergens stem is niet zoetgevooisd of zalvend, maar snijdt door je trommelvliezen. Ze vertegenwoordigt dan ook een pijnlijk geluid en brengt de ongemakkelijke boodschap dat onze perceptie geperverteerd is door een neoliberale ideologie en beperkt wordt door vastgeroeste beelden over vrouwelijkheid.

Recensie: Harpie van Hannah van Binsbergen door Roel Smeets.